Radio-telefoniste bij Scheveningen-Radio
(Uit het leven van werkende vrouwen)

't Zou een mooi begin van een roman kunnen zijn: "Als kind stond ik vaak op de sluizen als er schepen voorbij kwamen. De scheepvaart heeft me altijd al aangetrokken. Als ik een jongen was geweest zou ik vast zijn gaan varen .. "; zo vertelt ons een jonge vrouw met blauwe ogen, ogen die inderdaad direct aan de zee doen denken en het verlangen er naar. We zitten op het Tweede Sluiseiland bij IJmuiden, vóór ons de masten van Scheveningen-Radio; in het gebouw waar we zijn komen de verbindingen tot stand tussen de schepen, de mobiele stations, en de vaste wal. Die verbindingen worden o.a. gemaakt door een veertigtal radio-telefonistes, waaronder onze blauwogige Dineke, en een aantal manlijke collega's en radio-officieren. Maar over deze laatsten straks nog iets.

"Het is hier fijn", zegt Dineke. "Het werk is zo afwisselend, de diensten trouwens ook. ]e weet eigenlijk nooit van tevoren wat je die dag precies gaat doen. Je kunt helpen bij de administratie, je kunt bij de telefonie achter de radio-ontvanger geplaatst worden, bij de marifoon voor het binnenlands verkeer, aan de telex of op de landlijnafdeling waar de telegrammen gedistribueerd worden".
"Het is verantwoordelijk werk", zoals de cursusleider, de heer Rettig, ons verzekert. De eerste taak van ScheveningenRadio is immers de beveiliging van mensen op zee. De radio-telefonistes zijn zo gemiddeld 20 jaar oud. En dan kan gezegd worden dat ze door hun enthousiasme voor dit beroep heel veel goed werk verrichten, aldus de woorden van meneer Rettig.

Nood- en spoedseinen
U zult misschien gedacht hebben dat Scheveningen-Radio vanuit Scheveningen bediend werd, maar de mensen, die de verbindingen tot stand brengen, zitten heus in IJmuiden. In Scheveningen staan ook wel de zendmasten, in Hoek van Holland, Petten en Spijk staan hulpontvangstapparaten, maar deze worden door middel van afstandsbediening door IJmuiden verzorgd.
De eerste taak van deze dienst van de P.T.T. is dus de beveiliging van mensenlevens op zee, niet door middel van een reddingboot, maar o.a. doordat het personeel luistert op vaste noodfrequenties, waarbij evt. noodsignalen "Mayday", zoals in morse S.O.S. (De toestand is ernstig, er dreigt onmiddellijk gevaar) worden opgevangen en verwerkt. De kuststations kunnen deze berichten weer heruitzenden met krachtiger seinen. "De installaties aan boord van het schip zijn beperkt, wij hebben een groter vermogen en kunnen op meer frequenties zenden en ontvangen", wordt ons in IJmuiden verteld. Er zijn directe verbindingen met kustwachtposten, reddingboten, sleep- en bergingsmaatschappijen. Ook de marineluchtvaartdienst op Valkenburg heeft steeds een helikopter klaar staan; voor het gemak door het personeel Sara genoemd, en Sara is altijd gereed om rechtstreeks en daadwerkelijk hulp te verlenen.
Dan zijn er ook de spoedseinen ter aankondiging van spoedverkeer. De kok aan boord van een schip is bijv. met zijn hand in een vleesmolen geraakt. Dan wordt er direct doorverbonden met de radio-medische dienst. Bij het Nederlandse Rode Kruis in Den Haag zijn doorlopend twee doktoren beschikbaar, die radio-medische adviezen geven en verder regelen wat er gebeuren moet. Een schip kan bijv. bij een bepaald geval geadviseerd worden de dichtstbijzijnde haven binnen te lopen, of het Hospitaal-Kerkschip "De Hoop" wordt ingeschakeld enz.
Dineke weet uit ervaring wel te vertellen dat je bij vissersschepen niet voorzichtig genoeg kunt zijn bij dergelijke berichten. "De vissers zijn keihard, als er iets aan boord gebeurt melden ze het soms als een kleinigheid, maar dan moet je echt weten dat het wel heel ernstig kan zijn".

Het veiligheidsverkeer
Dan is er ook het veiligheidsverkeer. Dat staat weer in verbinding met het bebakeningssysteem, de kustverlichting, drijvende mijnen, weggedreven boeien, enz. Dan moeten er waarschuwingen uitgezonden worden voor de scheepvaart om daar en daar goed uit te kijken.
Op de laatste plaats komt het gewone verkeer, de particuliere gesprekken en telegrammen, zoals wij ons in het kort maar uit zullen drukken, die langs radio-telefonische of radio-telegrafische weg tot stand komen. Dan hebben we verder nog niet geschreven over de telexmachines, de verbinding met het K.N.M.I. en het uitzenden van de weerberichten, wat ook door de radio-telefonistes gebeurt. Het is eigenlijk teveel om op te noemen.
Maar die gewone gesprekken nu, worden grotendeels door de radio-telefonistes verzorgd. De radio-officieren, in Nederland alleen maar mannen, werken o.a. op de noodfrequenties. Zij komen dikwijls zelf van de koopvaardij. Veelal hebben ze hun opleiding gekregen bij Radio Holland, een particuliere N.V. die radioapparatuur aan de scheepvaart levert, maar ook het personeel. Mensen, die bij de K.N.S.M. bijv. varen als radio-officier, zijn in dienst bij Radio Holland.
"Aan boord van sleepboten is dat meestal niet het geval", weet Dineke ons te vertellen. Haar man is stuurman bij de sleepvaart. "Daar is radio-officier zo'n specialistenbaan, dat ze eigen personeel hebben". En waarom werken de vrouwen niet als radio-officier? vragen wij. Dat kan hier in Nederland moeilijk, is het antwoord. Als ze zich bij Radio Holland melden krijgen ze te horen: "Een vrouw en een kip, horen niet op een schip". 't Klinkt misschien weI vlot, maar het is toch wel wat uit de tijd, is ook de mening hier bij Scheveningen-Radio. Op Noorse en Russische schepen gebeurt het dikwijls dat er vrouwen aan boord in de radiodienst werkzaam zijn. "Als onze officieren aanroepen met Hello, old man -, in scheepstaal gebruikelijk, krijgen ze dikwijls te horen: Sorry, I am a young lady -". Daar staat weer tegenover dat Scheveningen-Radio een van de weinige stations in Europa is, waar vrouwelijke radio-telefonistes in dienst zijn. Er zijn dan ook heel wat zeelui, die van hun eenzame posten op de frequenties meeluisteren, waarop onze Nederlandse meisjes werken. Er komt zelfs wel eens een brief voor die en die juffrouw, die op die en die frequentie werkte enz. Maar er zijn veertig dames in dienst ... Toch zijn er dus posten die voor vrouwen niet bereikbaar zijn, en niet alleen die van radio-officier. Zij kunnen bijv. geen bureau-chef worden, terwijl dit bij andere diensten van de P.T.T. wel het geval is, waar mannen en vrouwen in functies volkomen gelijkgesteld worden. Maar er wordt hard gewerkt om hierin verandering te brengen, verzekerde men ons.
"De meisjes blijven gemiddeld maar drie tot vier jaar, trouwen en gaan dan weg", is de ervaring in IJmuiden. Maar ook op het Sluiseiland was men van mening dat de tendens voor de toekomst anders lag.

Dineke werkt op de middengolfkanalen
Op een van onze foto's ziet u hoe de meisjes aan het werk zijn. Dineke zit achter een radio-ontvangapparaat, dat in het midden opgesteld staat. "Ik Luister op een bepaalde frequentie. Ik bedien één van de vijf middengolfkanalen, Anna, Bernard, Cornelis, Dirk of Ferdinand. Men roept ons aan en vraagt naar een bepaald telefoonnummer. Dat kan in Amsterdam zijn, maar ook in Engeland, België, Duitsland, Luxemburg, Zweden enz. Rechts van haar ontvangapparaat staat het landlijnen-apparaat met een kiesschijf, zoals er op een gewoon telefoontoestel ook is. Landen, waarmee automatische telefoonverbindingen mogelijk zijn, kan ze dus zelf direct draaien. Is dat niet het geval dan vraagt zij het via het telefoonkantoor, dat haar dan dikwijls rechtstreeks de telefoniste in bijv. Helsinki geeft. Op dit Iandlijnenapparaat heeft zij ook directe verbindingen met het Loodswezen, Radar IJmuiden, het Peilstation enz. Dit is dan allemaal heel eenvoudig verteld, want link's van haar staat nog een apparatuur en terwijl zij bezig is met luisteren en spreken worden ook de gesprekken genoteerd.
"Maak je wel eens grappige dingen mee?" vragen we.
Veel kan ze hierover niet vertellen want natuurlijk staan ze onder ambtsgeheim. Maar het is wel eens gebeurd dat ze een nummer op het land draaide, een stem kreeg te horen en dan vroeg: Is je moeder ook thuis? Tot ze met schrik merkte dat ze moeder zelf aan de telefoon had. Aan onze kuststreek hebben vele gezinnen de visserijband bij hun radiotoestel. Dan kunnen zij afstemmen op een bepaalde frequentie en meeluisteren naar de gesprekken tussen de schepen onderling en het vaste Land. Maar bij het aanvragen van een gesprek kan men verzoeken dit "over geheim" te doen, als tenminste het schip met een geheim-installatie is uitgerust. Dat kost niets extra, het vereist maar een eenvoudige handeling voor de telefoniste en kost niets meer, terwijl anderen het gesprek niet kunnen verstaan.

De opleiding
Er is steeds aanbod genoeg voor Scheveningen-Radio. Het zijn vooral jongens en meisjes uit de kuststreken die zich melden. Niet alleen van IJmuiden, maar ook vanuit Texel en Terschelling komen sollicitaties binnen. Dat is eigenlijk wel vanzelfsprekend omdat men daar nauw met onze scheepvaart is verbonden. Een 9-jarige U.L.O. of M.M.S. is vereist. Na een test wordt men dan tot het eerste deel van de opleiding, die vijf maanden duurt, toegelaten. Er volgt aan het eind een examen, maar het zijn er maar weinig, die de eindstreep niet halen, aldus de cursusleider.
De eerste cursus wordt gegeven van half augustus tot half december.
"Hoe vond je de opleiding?" vragen we Dineke weer.
"Oh, heel leuk. Typen leren was heel belangrijk. Je kreeg een uur typeles bijv., dan ging je een uur meeluisteren, dan weer typen. Aardrijkskunde was natuurlijk ook bijzonder voornaam. Dat ging op een fijne manier; je leerde het als 't ware spelenderwijze. We moesten allemaal 10 tot 20 schepen adopteren en daarvan de positie bijhouden. 's Middags kregen we weer theorie, ook de talen Frans, Duits en Engels, speciaal de vakterminologie, telegraaf lessen enz."
Na een jaar praktijk heeft er nog een tweede cursus plaats van half januari tot half april speciaal voor de telex-afdeling, een telegraaf- en aanvullende telefoonopleiding.
U ziet het wel, een radio-telefoniste is van alle markten thuis Tijdens de opleiding wordt een salaris uitbetaald naar leeftijd bijv. 17 jaar f 331.- bruto per maand, 19 jaar f 397.- en 21 jaar f 525:

Wisselende diensten
De steeds wisselende diensten vindt Dineke bijzonder prettig. Niet in het minst omdat de mogelijkheid bestaat dat je door verschillende ruilingen en opsparen van uren soms wel eens twee weken achter elkaar vrij kunt hebben. Vooral omdat haar man vaart, is dat heel prettig en het is haar wel eens gelukt drie weken achter elkaar vrij te krijgen. Hoe zijn de diensturen? "Je bent ingedeeld in 12 diensten: je hebt bijv. een week lang van 8 tot 17 uur dienst, waarbij ook een dag 8-16 is; een week lang van 's middags vier tot 's avonds 11; of van 's middags 2 tot 's avonds 8 uur."
De vroegste dienst begint voor de dames om 8 uur 's morgens, de laatste eindigt om 11 uur 's avonds. Nachtdiensten worden alleen door de mannen gedaan. Waarom?
Er is eigenlijk geen direct antwoord op. "Ach, laten we zeggen, uit ethische overwegingen", antwoordt de heer Rettig. "Er wordt tegenwoordig nog wel eens over gepraat", zegt Dineke, "ik heb er eigenlijk geen bezwaar tegen om nachtdienst te doen". Natuurlijk zijn er ook zaterdag- en zondagsdiensten. Maar voor iedere zondags dienst wordt een vrije dag in de week gegeven, en dat is ook wel weer prettig. Het maximum aantal diensturen per week is 41.
De salarissen gaan geheel volgens rijksregeling. Voor een opgeleide radio-telefoniste van 20 jaar is het salaris f 525.per maand. Voor dienst verricht in de avond na 18 uur, op zaterdag, des nachts en op zondag wordt een extra beloning gegeven. Deze toeslag varieert van 20 tot 45% van het uurloon. De vakantietoelage bedraagt 6% van het jaarsalaris. Dineke, die al zeven jaar lang dit beroep uitoefent, is nog steeds even enthousiast. "Je doet je taak zelfstandig", zegt ze, "je hebt een behoorlijke mate van verantwoordelijkheid. Ja, als ik 's morgens vroeg zo alleen over dat stille Sluiseiland rijd, vind ik het wel eens wat zielig voor mezelf. Maar als we over een tijd naar een groter en nieuw gebouw verhuizen in IJmuiden, zal ik deze omgeving toch wel erg missen".
Wat wij ons met haar levendig voor kunnen stellen als we de schepen, zowel de grote oceaanreuzen als de vissersschepen, de kustvaartuigen en binnenschepen, die alle onder de zorgzame handen van Scheveningen-Radio vallen, zo dicht onder hun wakend oog voorbij zien glijden.

(Dineke heeft tot aan de sluiting op 31-12 1998 bij Scheveningen Radio gewerkt!)